ارزیابی پوسچر با RULA و REBA

۱. چرا روش مشاهده‌ای

اختلال‌های اسکلتی–عضلانی مرتبط با کار از شایع‌ترین مسائل سلامت شغلی‌اند و پوسچر نامناسب، نیرو و تکرار سه عامل اصلی خطر آن‌ها به شمار می‌روند. اندازه‌گیری مستقیم زاویه مفاصل با حسگر دقیق است، اما در بیشتر کارگاه‌ها عملی نیست. روش‌های مشاهده‌ای این شکاف را پر می‌کنند: ارزیاب با دیدن کار یا فیلم آن، وضعیت اندام‌ها را در چند دسته زاویه‌ای طبقه‌بندی می‌کند و به یک امتیاز می‌رسد که اولویت اقدام را نشان می‌دهد.

RULA و REBA دو روش پرکاربرد از این خانواده‌اند. هر دو را لین مک‌آتامنی در همکاری با پژوهشگران دیگر منتشر کرده است و منطق یکسانی دارند، اما برای کارهای متفاوتی طراحی شده‌اند. هدف آن‌ها غربالگری و اولویت‌بندی است، نه پیش‌بینی اینکه کدام کارگر دچار آسیب می‌شود.

۲. RULA: ارزیابی سریع اندام فوقانی

روش RULA را مک‌آتامنی و کورلت در سال ۱۹۹۳ در مجله Applied Ergonomics معرفی کردند. این روش برای کارهایی طراحی شده است که بار اصلی آن‌ها بر گردن، تنه و اندام فوقانی است و فرد بیشتر در یک محل نشسته یا ایستاده کار می‌کند، مانند کار با رایانه، مونتاژ روی میز یا کار با ماشین‌آلات.

بدن در دو گروه امتیاز می‌گیرد. گروه A شامل بازو، ساعد و مچ و چرخش مچ است و گروه B شامل گردن، تنه و پاها. برای هر بخش، بر اساس محدوده زاویه آن نسبت به وضعیت خنثی امتیاز پایه‌ای تعیین می‌شود و شرایطی مانند بالا رفتن شانه، دور شدن بازو از بدن، خم شدن جانبی یا چرخش، امتیاز را افزایش می‌دهند. اگر بازو تکیه‌گاه داشته باشد یا فرد به جلو تکیه داده باشد، امتیاز بازو کاهش می‌یابد.

امتیاز هر گروه از جدول مربوط خوانده می‌شود و سپس امتیاز به‌کارگیری عضله، برای پوسچر ایستای طولانی یا حرکت پرتکرار، و امتیاز نیرو یا بار به آن افزوده می‌شود. دو امتیاز حاصل در جدول نهایی ترکیب می‌شوند و امتیاز کل بین ۱ تا ۷ به دست می‌آید.

این امتیاز به چهار سطح اقدام تبدیل می‌شود. امتیاز ۱ یا ۲ یعنی پوسچر در صورتی که برای مدت طولانی حفظ یا تکرار نشود پذیرفتنی است. امتیاز ۳ یا ۴ یعنی بررسی بیشتر لازم است و ممکن است تغییر نیاز باشد. امتیاز ۵ یا ۶ یعنی بررسی و تغییر باید به‌زودی انجام شود. امتیاز ۷ یعنی بررسی و تغییر باید فوراً انجام شود.

۳. REBA: ارزیابی سریع کل بدن

روش REBA را هیگنت و مک‌آتامنی در سال ۲۰۰۰ در همان مجله منتشر کردند. انگیزه آن، کارهایی بود که در آن‌ها کل بدن درگیر است و پوسچر به‌سرعت و به‌صورت پیش‌بینی‌ناپذیر تغییر می‌کند، مانند کارهای مراقبتی در بیمارستان، انبارداری و جابه‌جایی بار و کار در صنایع خدماتی.

در REBA گروه A شامل تنه، گردن و پاهاست و گروه B شامل بازو، ساعد و مچ. برخلاف RULA، وضعیت پاها با جزئیات بیشتری ارزیابی می‌شود، از جمله تحمل وزن روی یک یا دو پا و میزان خم شدن زانو. به امتیاز گروه A امتیاز بار یا نیرو و به امتیاز گروه B امتیاز «نحوه گرفتن» افزوده می‌شود که کیفیت دستگیره یا محل گرفتن بار را منعکس می‌کند. ترکیب این دو در جدول C امتیازی می‌دهد که امتیاز فعالیت به آن اضافه می‌شود؛ این امتیاز برای ثابت ماندن یک یا چند بخش بدن به مدت طولانی، تکرار سریع حرکت در دامنه کوچک، یا تغییر بزرگ و ناگهانی پوسچر یا سطح اتکای ناپایدار در نظر گرفته می‌شود.

امتیاز نهایی REBA بین ۱ تا ۱۵ است و به پنج سطح خطر نگاشته می‌شود. امتیاز ۱ خطر ناچیز و بدون نیاز به اقدام است، امتیاز ۲ و ۳ خطر کم که ممکن است اقدام لازم باشد، ۴ تا ۷ خطر متوسط که اقدام لازم است، ۸ تا ۱۰ خطر زیاد که اقدام باید به‌زودی انجام شود، و ۱۱ تا ۱۵ خطر بسیار زیاد که اقدام فوری می‌طلبد.

۴. اجرای درست ارزیابی

کیفیت نتیجه بیش از هر چیز به انتخاب پوسچر بستگی دارد. هر دو روش یک لحظه از کار را ارزیابی می‌کنند، پس ارزیاب باید ابتدا کل چرخه کار را مشاهده کند و سپس پوسچرهایی را برگزیند که بیشترین مدت را دارند، بدترین وضعیت را نشان می‌دهند یا با بیشترین نیرو همراه‌اند. در کارهای متنوع، معمولاً لازم است چند پوسچر جداگانه ارزیابی شود و نتیجه هرکدام گزارش شود.

فیلم‌برداری از چند زاویه، به‌ویژه از پهلو برای زاویه تنه و بازو و از جلو برای خم شدن جانبی، دقت را بالا می‌برد. ارزیابی سمت چپ و راست بدن در RULA جداگانه انجام می‌شود. توصیه می‌شود ارزیابی در صورت امکان توسط دو نفر مستقل انجام و اختلاف‌ها بحث شود، چون برآورد چشمی زاویه به‌ویژه نزدیک مرز دسته‌ها خطای قابل توجهی دارد.

گزارش خوب، علاوه بر امتیاز نهایی، امتیاز هر بخش بدن را هم نشان می‌دهد؛ همین امتیازهای جزئی‌اند که مشخص می‌کنند اصلاح باید روی ارتفاع سطح کار، فاصله دسترسی یا طراحی ابزار متمرکز شود.

۵. محدودیت‌ها و جایگاه در ارزیابی ارگونومیک

RULA و REBA بر پوسچر تمرکز دارند و مدت مواجهه در طول شیفت، فرکانس دقیق حرکت، استراحت، شرایط محیطی و عوامل روانی–اجتماعی را تنها به‌صورت محدود یا اصلاً در نظر نمی‌گیرند. امتیاز نیرو و بار در آن‌ها دسته‌بندی ساده‌ای دارد و جایگزین ارزیابی دقیق نیرو نیست. روایی پیش‌بینی آن‌ها، یعنی ارتباط امتیاز با بروز واقعی آسیب، به‌اندازه سادگی کاربردشان قوی نیست و پایایی بین ارزیاب‌ها هم به آموزش و تجربه آن‌ها وابسته است.

به همین دلیل این دو روش ابزار غربالگری و اولویت‌بندی‌اند. اگر کار عمدتاً جابه‌جایی دستی بار باشد، روش‌هایی مانند معادله بلند کردن NIOSH مناسب‌ترند؛ اگر حرکات پرتکرار اندام فوقانی غالب باشد، روش‌هایی که تکرار را صریحاً می‌سنجند کامل‌کننده خوبی هستند. برای پوسچرهای ایستا، استاندارد ISO 11226 چارچوب ارزیابی دیگری بر پایه زاویه و مدت نگه‌داشتن پوسچر ارائه می‌دهد.

امتیاز پایین هیچ‌یک از این روش‌ها به معنای تأیید قطعی سلامت ارگونومیک کار نیست و وجود شکایت یا علائم در کارگران، حتی با امتیاز پایین، دلیل کافی برای بررسی دقیق‌تر توسط متخصص ارگونومی و ارجاع به طب کار است.